Esas sözleşme için “articles of association”, Fransızcada “statuts” önerilir. Belge bir şirketin kurucu metnidir ve çeviride bir ticari sözleşme gibi görünmemesi gerekir; yurt dışındaki okur onu şirketin iç düzenini gösteren metin olarak arar. Karşılık seçilirken belgenin adı kadar şirketin türü de okunur, çünkü Türk Ticaret Kanunu bu metne şirket türüne göre üç ayrı ad verir.
Dayanak: belgenin şekli
Anonim şirkette kanun şekli açıkça yazar: esas sözleşmenin yazılı şekilde yapılması ve bütün kurucuların imzalarının noterce onaylanması veya esas sözleşmenin ticaret sicili müdürü yahut yardımcısı huzurunda imzalanması şarttır (TTK md. 339/1). Fıkra iki yol gösterir ve belgenin üzerinde hangisi kullanılmışsa çeviride o kalır: noter onay kaydı varsa onay şerhi aktarılır, sicil müdürü huzurunda imzalanmışsa o kayıt aktarılır. İkisi birbirinin yerine yazılmaz, çünkü belgenin nasıl kurulduğu karşı makamın baktığı ilk şeylerden biridir.
Kanun üç ayrı ad kullanır
Metnin adı şirketin türüne bağlıdır. Anonim şirkette “esas sözleşme”dir (md. 339). Limited şirkette “şirket sözleşmesi”dir ve şekli de farklıdır: şirket sözleşmesinin yazılı şekilde yapılması ve kurucular tarafından ticaret sicili müdürlüğünde yetkilendirilmiş personelin huzurunda imzalanması şarttır (md. 575/1); zorunlu kayıtlar ayrı bir maddede sayılır (md. 576/1). Kooperatifte ise kanun “ana sözleşme” der (md. 151/1-d). Üç ad kanunun bir geçiş hükmünde yan yana durur: şirket sözleşmesinde, esas sözleşmede veya ana sözleşmede ya da herhangi bir sözleşmede yer alan bir veto hakkının tür değiştirme kararlarında geçerli olmayacağı yazılıdır (geçici md. 4/3). Bu yüzden “ana sözleşme” eskimiş bir eş anlamlı değil, başka bir tüzel kişinin belgesinin adıdır ve çeviride ayrı tutulur.
İngilizcede “articles of association” ve kaçınılan kalıplar
Önerilen karşılık “articles of association (esas sözleşme)”dır; ilk geçişte Türkçe ad parantez içinde kalır. Limited şirket belgesinde kalıp “articles of association (şirket sözleşmesi)” biçiminde aynı kalır, ancak parantezdeki ad belgenin kendi adıdır. Kaçınılan ilk kalıp “contract”tır: kelime metni taraflar arasında karşılıklı borç doğuran bir sözleşmeye indirir ve okur onu bir ortaklık sözleşmesi sanır. “Main contract” ve “main agreement” kalıpları da kullanılmaz; ikisi de “ana sözleşme” adının birebir çevirisi gibi görünür ve kooperatif belgesiyle şirket belgesini birbirine karıştırır. “Charter” kelimesi bazı metinlerde görülür, ancak tek başına bırakıldığında farklı hukuk düzenlerinde farklı bir belgeyi çağrıştırabildiği için yanına Türkçe ad yazılmadan kullanılmaz.
Zorunlu kayıtlar çeviride ne olur
Kanun esas sözleşmeye yazılacak hususları sayar ve bu liste çeviride yapının kendisidir: şirketin ticaret unvanı ve merkezinin bulunacağı yer (md. 339/2-a), esaslı noktaları belirtilmiş ve tanımlanmış bir şekilde şirketin işletme konusu (md. 339/2-b), şirketin sermayesi ile her payın itibarî değeri ve bunların ödenmesinin şekil ve şartları (md. 339/2-c), pay senetlerinin nama veya hamiline yazılı olacakları ile belirli paylara tanınan imtiyazlar ve devir sınırlamaları (md. 339/2-d), yönetim kurulu üyelerinin sayıları ve bunlardan şirket adına imza koymaya yetkili olanlar (md. 339/2-g), genel kurulların toplantıya nasıl çağrılacakları ve oy hakları (md. 339/2-h), şirkete ait ilanların nasıl yapılacağı (md. 339/2-i). Çeviride madde numaraları ve bent harfleri korunur, maddeler birleştirilmez ve sıra değiştirilmez; ticaret unvanı hedef dile çevrilmez, harfiyen aktarılır.
Fransızcada “statuts” ve çoğul
Fransızcada önerilen karşılık “statuts”tur ve kelime çoğul kalır; tekil biçim frankofon okur için bir kişisel statü ya da bir konum anlamına gelebilir. “Contrat de société” kalıbından kaçınılır: kelime metni ortaklar arasındaki sözleşmeye yaklaştırır ve belgenin sicile verilen kurucu metin olma niteliğini gölgeler. Kurucuların imzalarına ilişkin kayıt için “signatures certifiées par notaire” ya da belgede sicil müdürü huzurunda imzalandığı yazılıysa bunu betimleyen bir kalıp kullanılır; iki yol birbirinin yerine yazılmaz. Frankofon düzenlerde bu belgenin kuruluş usulü aynı olmayabileceği için karşılık seçilirken Türk kanunundaki şekil şartı yorumlanmaz, yalnız belgede yazan aktarılır. Acte Tercüme esas sözleşmeyi, şirket sözleşmesini ve tadil metinlerini, madde sırasını ve unvan satırını değiştirmeden İngilizceye ya da Fransızcaya çevirir.