Adli yardım dosyasında iki belge vardır: ödeme gücünden yoksunluğu anlatan talep dilekçesi ve talebi kabul ya da ret eden mahkeme kararı. Yurt dışında yaşayan bir tarafın avukatı için kritik satır ikisinde de aynıdır: yabancılar bakımından karşılıklılık. Bu sayfa iki belgeyi bölümlerine ayırır ve mali durum ekleri ile ret gerekçesinin çeviride nasıl korunacağını gösterir.
Kimin için: kanunun tarifi
Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) md. 334/1, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimselerin, iddia ve savunmalarında, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde, taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabileceğini söyler. Son koşulun lafzı 11 Nisan 2013 tarihli 6459 sayılı Kanunla değişti; daha eski tarihli bir kararda “haklı oldukları yolunda kanaat uyandırmak” ibaresi okunabilir. Çevirmen böyle bir cümleyi bugünkü lafza çevirmez, belgedeki hâliyle aktarır. Maddenin ikinci fıkrası Anayasa Mahkemesinin 24 Eylül 2024 tarihli kararıyla iptal edilmiştir ve yürürlükteki metinde yalnız iptal kaydı görünür.
Yabancı taraf ve karşılıklılık satırı
Md. 334/3 tek cümledir: yabancıların adli yardımdan yararlanabilmeleri ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır. Bu cümle yurt dışındaki bir davacı ya da davalı bakımından kararın en çok okunan yeridir ve kararın gerekçesinde karşılıklılığın bulunup bulunmadığına ilişkin bir tespit cümlesi bulunabilir. Çeviride “karşılıklılık” tek karşılıkla verilir: İngilizcede “reciprocity (karşılıklılık)”, Fransızcada “réciprocité (karşılıklılık)” önerilir; “mütekabiliyet” gibi eş anlamlı bir Türkçe ifade belgede geçiyorsa aynı karşılığa bağlanır ve parantez içinde belgedeki kelime gösterilir. Fıkra bir ülke adı saymaz; kararda anılan anlaşma ya da ülke adı varsa aynen aktarılır, çevirmen listeye ekleme yapmaz.
Talep hangi mahkemeye, hangi eklerle
Adli yardım, asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeden; icra ve iflas takiplerinde ise takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesinden istenir (md. 336/1). Kanun yollarına başvuru sırasında talep bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya yapılır (md. 336/3). Talepte bulunan kişi iddiasının özetini, iddiasını dayandıracağı delilleri ve mali durumuna ilişkin belgeleri sunmak zorundadır (md. 336/2). Ekler çoğunlukla gelir, tapu, banka ya da sosyal güvenlik kayıtlarıdır; yurt dışından gelen bir dosyada bunlar yabancı makam belgeleridir ve çeviri kapsamı dilekçeyle birlikte belirlenir. Adli yardım talebine ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır (md. 336/4); belgede harç pulu ya da harç satırı bulunmaması bir eksiklik değildir.
Kararın dört bendi ve kapsamı
Md. 335/1 adli yardım kararının ilgiliye sağladığı hususları dört bentte sayar: yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muafiyet (a); yargılama ve takip giderleri için teminat göstermekten muafiyet (b); dava ve icra takibi sırasında yapılması gereken tüm giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi (c); davanın avukat ile takibi gerekiyorsa ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini (ç). Mahkeme talepte bulunanın bu bentlerden bir kısmından yararlanmasına da karar verebilir (md. 335/2); bu yüzden kararın hüküm kısmında bent harfleri seçilmiş olarak görünebilir ve çeviride hangi bentlerin verildiği aynen kalır. Adli yardım hükmün kesinleşmesine kadar devam eder (md. 335/3). Baro tarafından görevlendirilen avukatın ücreti yargılama gideri olarak Hazineden ödenir (md. 340/1).
Ret kararı, itiraz ve sonraki belgeler
Mahkeme talep hakkında duruşma yapmaksızın karar verebilir; ancak talep hâlinde inceleme duruşmalı olarak yapılır ve ret kararlarında sunulan bilgi ve belgelerin kabul edilmeme sebebi açıkça belirtilir (md. 337/1). Ret kararına karşı tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vermek suretiyle itiraz edilebilir; itiraz incelemesi neticesinde verilen karar kesindir (md. 337/2). Süre 2 Mart 2024 tarihli 7499 sayılı Kanunla bir haftadan iki haftaya çevrildi ve daha eski kararlarda bir hafta yazılı olabilir. Aynı fıkra, talep reddedilirse ödeme gücünde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanılarak tekrar talepte bulunulabileceğini söyler. Adli yardım daha önce yapılan yargılama giderlerini kapsamaz (md. 337/3). Kararın kaldırılmasına ilişkin ayrı bir belge de çıkabilir: yararlanan kişinin mali durumu hakkında kasten veya ağır kusuru sonucu yanlış bilgi verdiği ortaya çıkar ya da sonradan mali durumunun yeteri derecede iyileştiği anlaşılırsa adli yardım kararı kaldırılır (md. 338/1). Ertelenen giderler dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur (md. 339/1).
Mali durum ekleri ve ret gerekçesinde çeviri kararı
Bu dosyada üç yer dikkat ister. Birincisi mali durum eklerinin listesi: dilekçenin sonundaki ek listesi numaralarıyla korunur, belge adları hedef dilde açıklanırken Türkçe adı parantez içinde bırakılır. İkincisi ret gerekçesindeki “kabul edilmeme sebebi”: kanun bunun açıkça belirtilmesini istediği için cümle özetlenmez. Üçüncüsü tarih ve süre satırları. Mali durum belgeleri kişinin gelirine ve ailesine ilişkin veri taşır; bu yüzden dosyanın çeviri aşamasında nasıl ele alındığı ayrıca önemlidir. Yargı ve hukuki işlem belgeleri, hiçbir aşamada ücretsiz makine çeviri ya da yapay zekâ hizmetlerine yüklenmez. Acte Tercüme adli yardım talep dilekçelerini, adli yardım kararlarını ve ret kararlarını İngilizceye ya da Fransızcaya çevirir.