Yargılamanın iadesi, kesinleşmiş ya da baştan kesin olarak verilmiş bir hükme karşı, kanunda sayılı sebeplerle başvurulan olağanüstü kanun yoludur. Yabancı okur bu ifadeyle bir icra emrinin ihtar cümlesinde, bir dava vekâletnamesinin özel yetkiler listesinde ya da bir mahkeme kararında karşılaşabilir. Karşılığın taşıması gereken bilgi, bu yolun olağan kanun yolları tükendikten sonra ve onların dışında durduğudur.
Dayanak: hangi hükme, hangi sebeple
HMK md. 374’e göre yargılamanın iadesi, kesin olarak verilen veya kesinleşmiş olan hükümlere karşı istenebilir. Sebepler md. 375/1’de tek tek sayılır; aralarında çevirmeni doğrudan ilgilendiren bir bent vardır: bilirkişi veya tercümanın hükme esas alınan husus hakkında kasten gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun sabit olması (md. 375/1-f). Bir başka bent, kararın İnsan Hakları Sözleşmesinin ihlali suretiyle verildiğinin AİHM’in kesinleşmiş kararıyla tespitini sayar (md. 375/1-i). Talep kararı veren mahkemece incelenir (md. 378/1); sebep sabit görülürse yeniden yargılama yapılır ve verilmiş karar onanır ya da kısmen veya tamamen değiştirilir (md. 380/1). Dava kural olarak hükmün icrasını durdurmaz (md. 381). Vekil bu yola ancak açıkça yetki verilmişse gidebilir (md. 74/1).
İngilizcede “reopening of proceedings”
Önerilen karşılık “reopening of proceedings (yargılamanın iadesi)”dır. Gerekçe kanunun kendi iç düzenidir: md. 380/1’de “yeniden yargılama”, talep kabul edildikten sonra yapılan aşamanın adıdır. “Retrial” bu aşamaya bırakılırsa yolun adı ile sonucunun adı karışmaz. Yolun adı olarak “retrial” kullanıldığında okur ayrıca bir üst mahkemenin kararı bozup yeni bir yargılama emrettiği olağan durumu düşünebilir; oysa burada kanun yolları kapanmış bir hüküm söz konusudur. “Reopening” kalıbı, AİHM kararından sonra davanın yeniden açılmasını anlatan uluslararası metinleri okuyan avukata da tanıdık gelebilir. “Return of the proceedings” ya da “restitution” gibi, “iade” kelimesinden birebir türetilen karşılıklar anlam taşımaz.
Birebir çevirinin yanılttığı yer: “iade” ve eski ad
“İade” kelimesi Türk hukuk metinlerinde başka işlerde de geçer: suçluların iadesi, çocuğun iadesi, iddianamenin iadesi. Hiçbiri bu yolla ilgili değildir ve hedef dilde her biri ayrı bir kelime alır. İkinci dikkat eski addır. İcra ve İflas Kanunu, icra emrinin ihtar cümlesinde bu yolu hâlâ “iadei muhakeme” diye anar: istinaf, temyiz ya da iadei muhakeme yoluyla ait olduğu mahkemeden icranın geri bırakılması hakkında karar getirilmedikçe cebri icraya devam olunur (İİK md. 24/2, 32/1). Çeviride eski ad güncel adın karşılığıyla verilir; “iadei muhakeme” ayrı bir kurum gibi çevrilmez.
Fransızcada “révision” ve ceza usulündeki ad
Fransızcada önerilen karşılık “révision (yargılamanın iadesi)”dır; Fransız okur bu kelimede kesin hükme karşı sınırlı sebeplerle açılan olağanüstü bir yolu tanır ve çağrışım burada işlevle örtüşür. Dikkat isteyen yer ceza dosyasıdır. Ceza Muhakemesi Kanunu aynı işi başka bir adla anar: kesinleşen bir hükümle sonuçlanmış dava, sayılan hâllerde yargılamanın yenilenmesi yoluyla tekrar görülür (CMK md. 311/1). Fransızcada iki kurum da “révision” kelimesine düşer; bu yüzden Türkçe ad parantez içinde korunur ve ceza dosyasında “révision (yargılamanın yenilenmesi)” yazılır. İngilizcede de aynı parantez, iki kanunun iki ayrı adını okura gösterir.