Zamanaşımı için “limitation period”, hak düşürücü süre için “preclusive period” önerilir; Fransızcada “prescription extinctive” ve “délai de forclusion”. İki süre birbirine benzer görünür, ikisi de bir hakkın kullanılmasını süreye bağlar, ama sonuçları ve hâkimin önündeki yolları ayrıdır. Bir cevap dilekçesinde ya da bir ara kararda ikisi tek kelimeye indirilirse okur, mahkemenin neyi kendiliğinden inceleyebileceğini yanlış kurar.
Dayanak: iki süre, iki ayrı sonuç
Zamanaşımının genel kuralı bir alacak hükmüdür: kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK md. 146) ve kanun beş yıllık zamanaşımına tabi alacakları ayrıca sayar (md. 147). Bu ayırımda belirlenen zamanaşımı süreleri sözleşmeyle değiştirilemez (md. 148). Hâkimin önündeki yolu da kanun söyler: zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz (md. 161). Hak düşürücü süre ise Türk Medenî Kanunu’nda madde kenar başlığı olarak geçer ve maddelerin fiili “düşer”dir: tanıyanın dava hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde tanımanın üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK md. 300); babalık davasında ananın dava hakkı, doğumdan başlayarak bir yıl geçmekle düşer (md. 303). Usul kanunu ikisini aynı cümlede yan yana koyar: ön inceleme duruşması tamamlandıktan sonra hâkim, tahkikata başlamadan önce hak düşürücü süreler ile zamanaşımı hakkındaki itiraz ve def’ileri inceleyerek karara bağlar (HMK md. 142/1).
İngilizcede “limitation period” ve “preclusive period”
Önerilen karşılıklar “limitation period (zamanaşımı)” ve “preclusive period (hak düşürücü süre)”dır. İkinci kalıp açıklayıcıdır, çünkü İngilizce okurun zihninde hakkın kendisinin son bulduğu bir süre için hazır ve tek anlamlı bir kelime bulunmayabilir; “period after which the right itself lapses” gibi kısa bir ek ilk geçişte yardımcı olur. Zamanaşımına uğramış alacak için “time-barred claim” kullanılabilir. Kaçınılacak karşılık “deadline”dır: gündelik bir son tarih anlatır ve kanuni sonucu söylemez. “Expiry” de tek başına bırakılmaz, çünkü neyin sona erdiğini belirtmez; bir davada süre dolduğunda hakkın mı, dava hakkının mı yoksa yalnız talebin dinlenebilirliğinin mi etkilendiği kanunun kendi fiilinden okunur ve çeviri o fiili izler.
Birebir çevirinin yanılttığı yer: prescription
İngilizcede “prescription” kelimesinden kaçınılır. Kelime İngilizce hukuk dilinde daha çok bir hakkın uzun kullanımla kazanılmasını çağrıştırır ve gündelik anlamıyla bir reçeteyi düşündürür; Türk zamanaşımı ise bir alacağın ileri sürülebilirliğiyle ilgilidir. Bazı okurlar için “statute of limitations” tanıdıktır ve kullanılabilir, ama o kalıp belirli bir kanunu ima ettiği için tercih “limitation period” olur. İkinci tuzak kelimenin Fransızcadan aynen aktarılmasıdır: aynı kökten gelen iki kelime iki dilde aynı işi görmez ve bir çeviri bellekten gelen “prescription” karşılığı İngilizce metinde sessizce yanlış anlam üretir.
Kesin süre ve kesin hüküm ile karıştırılmaması
Türk usul metinlerinde süreyle ilgili birkaç kelime yan yana durur ve sitenin karşılık kaydı her biri için ayrı bir kalıp tutar. Kesin süre, içinde yapılmayan işlemin yapılma hakkını düşüren süredir ve karşılığı “definite time limit” ile “délai impératif”tir; hâkimin ya da kanunun verdiği bir usul süresidir. Kesin hüküm, uyuşmazlığın yeniden dava edilmesini engelleyen etkidir ve karşılığı “res judicata”dır. Zamanaşımı ve hak düşürücü süre ise davanın açılmasından önceki zamanla ilgilidir. Dördü tek bir “final” ya da “definitive” kelimesine indirilirse ara kararın anlamı kaybolur. Bu yüzden karşılık seçimi belgede hangi kelimenin yazdığına bakar, cümlenin genel havasına değil.
İtiraz ile def’i arasındaki satır
HMK md. 142/1 iki usul kelimesini birlikte anar: itiraz ve def’i. Türk hukuk dilinde ikisi ayrı işler ve çeviride ayrı kelimeler alır. Def’i için “plea (def’i)” önerilir; itiraz için sitede kullanılan “objection” kalıbı korunur, ama nesnesi yazılır, örneğin “objection based on a preclusive period”, çünkü aynı kelime ödeme emrine itirazda başka bir işi görür. Zamanaşımı bakımından kanunun kendi cümlesi belirleyicidir: ileri sürülmedikçe hâkim onu kendiliğinden göz önüne alamaz (TBK md. 161). Çevirmen buradan bir genelleme üretmez ve hak düşürücü sürenin hâkim tarafından nasıl ele alınacağını kendisi yazmaz; dilekçede ya da kararda hangi kelime geçiyorsa onu karşılar.
Fransızcada “prescription” ve “forclusion”
Fransızcada zamanaşımı için “prescription extinctive”, hak düşürücü süre için “délai de forclusion” önerilir. Niteleyici burada da düşürülmez: yalın “prescription” frankofon okur için kazandırıcı zamanaşımını da kapsayabilir. “Forclusion” kalıbı sitenin karşılık kaydında kesin süre için bilerek reddedilmişti, çünkü orada okuru başka bir kategoriye götürüyordu; hak düşürücü sürede ise işlev örtüşür ve kalıp bu sayfada o süreye ayrılır. “Déchéance” kelimesi de kullanılabilir, ancak frankofon düzenlerde kendi kuralları olan bir kavram olabildiği için yanında Türkçe ad ve dayanak maddesi yazılır. Son olarak kanunun ek süre hükmü çeviride görünür kalır: dava veya def’i, mahkemenin yetkili veya görevli olmaması ya da düzeltilebilecek bir yanlışlık yapılması yahut vaktinden önce açılmış olması nedeniyle reddedilmiş olup da o arada zamanaşımı veya hak düşürücü süre dolmuşsa, alacaklı altmış günlük ek süre içinde haklarını kullanabilir (TBK md. 158). Acte Tercüme zamanaşımı ve hak düşürücü süre def’i taşıyan dilekçeleri, ara kararları ve gerekçeli kararları İngilizceye ya da Fransızcaya çevirir.