Yabancı bir üreticinin Türkiye’deki acentesi ya da Türk bir firmanın yurt dışındaki temsilcisi sözleşmenin sonunda aynı belgeye bakar: acentelik sözleşmesi ve onun sona erdiğini gösteren yazışma. Türk Ticaret Kanunu (TTK) bu ilişkinin sonuna özel bir istem bağlar. Bu sayfa acentenin tanımını ve denkleştirme isteminin belgelerdeki karşılığını ele alır.
Acentenin kanundaki tanımı
TTK md. 102/1, acenteyi işletmeye bağlı bir hukuki konuma sahip olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak bir ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi ya da bunları tacir adına yapmayı meslek edinen kişi olarak tanımlar. Tanım iki tür acente ayırır: aracılık eden ve sözleşme yapan. Md. 102/2, hüküm bulunmayan hâllerde aracılık eden acentelere simsarlık, sözleşme yapan acentelere komisyon ve bunlarda da hüküm yoksa vekâlet hükümlerinin uygulanacağını söyler. Sözleşmede hangisinin seçildiği yetki maddesinden okunur ve çeviride “agent”, “commercial agent” ya da “agent commercial” gibi karşılıklardan biri seçilip belge boyunca korunur.
Bölge ve süreklilik kaydı
Tanımdaki “belirli bir yer veya bölge” ve “sürekli olarak” ifadeleri acenteyi tek seferlik aracıdan ayırır. Sözleşmelerde bölge, ülke ya da şehir adlarıyla, bazen de münhasırlık kaydıyla yazılır. Bu satırlar çeviride kısaltılmaz; münhasırlık ile münhasır olmayan yetki aynı kelimeyle verilmez. Md. 102/3 taşıma, deniz ticareti, sigorta ve turizm gibi alanlara ilişkin özel düzenlemelerin saklı olduğunu söyler; böyle bir sözleşmede atıf yapılan özel düzenleme de aktarılır.
Denkleştirme isteminin üç koşulu
TTK md. 122/1, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra acenteye uygun bir tazminat isteme hakkı tanır ve üç koşulu birlikte arar: müvekkilin acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde sonradan da önemli menfaatler elde etmesi; acentenin bu müşterilerle yapılmış ya da yapılacak işler dolayısıyla ücret isteme hakkını kaybetmesi; ödemenin somut olayın özelliklerine göre hakkaniyete uygun düşmesi. Dilekçelerde bu üç koşul ayrı bölümlerde ve müşteri listeleriyle desteklenir; liste kalemleri, ticaret unvanları ve tarihler aynen aktarılır.
Beş yıllık ortalama ve bir yıllık süre
Md. 122/2 tazminata bir üst sınır koyar: acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyon veya diğer ödemelerin ortalaması; sözleşme daha kısa sürmüşse faaliyet süresindeki ortalama. Md. 122/4, denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemeyeceğini ve istemin sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerektiğini söyler. Sözleşmede bu hakkı önceden kaldıran bir madde varsa çeviride olduğu gibi aktarılır; geçerliliği hakkında not eklenmez. Komisyon tabloları para birimiyle, hesap yapılmadan çevrilir.
Fesih sebebi ve tek satıcılık
Md. 122/3, müvekkilin feshi haklı gösterecek bir eylemi olmadan acente sözleşmeyi feshetmişse ya da acentenin kusuru sebebiyle müvekkil haklı sebeple feshetmişse denkleştirme isteminde bulunulamayacağını söyler. Fesih yazısının gerekçe paragrafı bu yüzden dosyanın en çok okunan bölümüdür ve çeviride bölünmez. Md. 122/5, hükmün hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık ve benzeri tekel hakkı veren sürekli sözleşmelerin sona ermesinde de uygulanacağını ekler. Acte Tercüme acentelik ve distribütörlük sözleşmelerini, fesih yazılarını ve denkleştirme davası dilekçelerini İngilizceye ya da Fransızcaya çevirir.